Charakterystyka kwestii mieszkaniowej
Sytuacja mieszkaniowa w Polsce charakteryzuje się od dziesięcioleci drastycznym deficytem mieszkań, złym ich stanem technicznym i niedoinwestowaniem osiedli. W 1995 r. oddano do użytku 73,7 tys. mieszkań, a w 1997r. tylko 67,1 tys. Liczba oddawanych mieszkań zawsze była jednak niższa od liczby zawieranych małżeństw.
Kryzys mieszkalnictwa, jako jeden z najdotkliwszych problemów w XX w. W Polsce, coraz częściej ujmuje się w kategoriach zagrożenia społecznego. Kwestia mieszkaniowa ma przede wszystkim charakter ilościowy. Deficyt mieszkaniowy (różnica między liczbą odrębnych gospodarstw domowych a liczbą mieszkań) sprawia, że bardzo często jedno mieszkanie zajmują dwie lub więcej rodzin, tworząc wielopokoleniowe gospodarstwo domowe, a tym samym przebywając w warunkach przeludnienia. 1
Wysoki deficyt mieszkań jest stałą cechą sytuacji mieszkaniowej w Polsce. Według danych GUS w 1995 r. liczba gospodarstw domowych wynosiła ogółem 12,5 mln, a liczba mieszkań 11,5 mln. Deficyt wynosił 1 mln, na jedno mieszkanie przypadało 3,29 osób, a na jedną izbę 0,96 osób. Przeciętna liczba osób w gospodarstwie domowym wynosiła 3,15, a liczba izb w mieszkaniu ? 3,45. 2 Jednakże faktyczny niedobór mieszkań jest większy niż wskazuje na to prosta statystyka. Na podstawie wyników spisu powszechnego z 1995 r. oszacowano potencjalny deficyt mieszkań na 2,1 mln, z czego 1,2 mln w miastach. Wynika on nie tylko z różnicy między liczbą gospodarstw domowych i mieszkań, ale i faktu, że duża część substancji mieszkaniowej jest bardzo stara.
Około ? ludności mieszka w złych warunkach. Mieszkań jest za mało i są one coraz trudniej dostępne ze względu na cenę. Cały czas narastają dysproporcje między kosztami budowy mieszkań, a dochodami pracowniczymi. Aspekt finansowy kwestii mieszkaniowej zaczyna być najważniejszy, obejmuje zarówno wysokie ceny mieszkań, jak i bieżące wydatki mieszkaniowe ludności, które dynamicznie rosną. Nawet w zasobach komunalnych, których eksploatacja jest nadal w dużym stopniu dotowana przez gminy, coraz więcej rodzin nie wywiązuje się z opłat za użytkowanie mieszkania. Warunki mieszkaniowe określa wielkość mieszkań, ich standard oraz wyposażenie w instalację i urządzenia techniczne. Ważną cechą budynków zamieszkiwanych przez dużą część ludności jest ich nieodpowiedni standard, który wiąże się z niedostateczną odnową zasobów mieszkaniowych. W 1999 r. regionalne różnice pod względem standardu i wyposażenia mieszkań w instalacje były znacznie większe na wsi niż w miastach. W miastach mieszkania o podstawowym standardzie stanowią ponad 85%, natomiast tylko 56% mieszkań wiejskich posiada kanalizację w domu. W ogólnej skali prawie 3% mieszkań w miastach i 24% na wsi nie miało instalacji wodociągowej. 3
Obecna sytuacja mieszkaniowa daje Polsce jedno z ostatnich miejsc w Europie. W 1999 r. na 1000 mieszkańców przypadło w Polsce 289 mieszkań, podczas gdy w krajach europejskich liczba ta wynosiła od 350 do 450. Przeciętnie mieszkanie liczy w Polsce 63,9 m2. Na statystycznego Polaka przypada 18,6 m2, a jeden pokój zajmuje 1,33 osoby. Są to jedne z najgorszych wskaźników w Europie. Dla porównania w Danii na jedną osobę przypada 45 m2, we Francji 32 m2, na Węgrzech 30 m2, w Czechach i Bułgarii ? 25 m2. Jedynie w Rumuni wskaźnik nie przekracza 12 m2. Zachodnie standardy uznają mieszkanie za dostosowane do gospodarstwa domowego wówczas, gdy liczba pokoi jest równa lub większa od liczby mieszkańców. W polskich miastach 1/3 mieszkańców żyje w przeludnieniu, a 1/10 w skrajnym przeludnieniu, oznaczającym 3 i więcej osób na 1 izbę. W przeludnionych mieszkaniach w miastach mieszkało 33% ludności, a na wsi ? 47%.
Ze względu na ceny mieszkań największy popyt jest na małe mieszkania 1 lub 2 ? pokojowe. Prawie 70% ludności Polski mieszka w warunkach poniżej dopuszczalnych wskazań europejskich tj. 20 m2 na osobę. Mieszkania w miastach są za małe, by mogły w nich egzystować dwie rodziny. Przeludnione są w większości mieszkania zajmowane przez trzypokoleniowe gospodarstwa domowe.
Poza niedoborem i przeludnieniem mieszkań problemem jest niedostateczne ich wyposażenie w instalacje oraz ich jakość techniczna. Instytut Gospodarki Mieszkaniowej szacuje, że ponad 1 mln mieszkań znajduje się w złym stanie technicznym, a 300 tys. nie nadaje się do zamieszkania i powinny zostać rozebrane. Najlepsze warunki mieszkaniowe mają gospodarstwa domowe z osobami w średnim wieku, zaś najgorsze osoby w starszym wieku. Lepsze warunki mieszkaniowe posiadają małżeństwa bezdzietne, a następnie z 1-2 dzieci. Gorszy standard mają rodziny wielodzietne i rodziny niepełne.
Postrzeganie problemu mieszkaniowego jako kwestii socjalnej wymieniane jest na trzecim miejscu wśród najważniejszych problemów ludności Polski (obok bezrobocia i ubóstwa). Dobre warunki zamieszkania sprzyjają integracji rodziny, społeczności lokalnych, złe natomiast dezintegrują i mogą stać się źródłem powstania nowych problemów. Pogłębiający się od lat kryzys mieszkaniowy obecnie staje się jednym z najważniejszych źródeł niepokojów społecznych i narastających zjawisk patologicznych. Jest elementem niszczącym warunki bytu rodzin, wiąże się ze złą sytuacją materialną, niskim statusem społecznym i niezaradnością życiową. Zła sytuacja mieszkaniowa stawia jednostkę i jej rodzinę w obliczu niezaspokojenia najważniejszych podstawowych potrzeb, stwarzając przez to zagrożenie dla jej dalszego bytu i rozwoju. Uczestnictwo człowieka w społeczeństwie zostaje zaburzone, a psychologiczne i społeczne skutki takiego stanu prowadzą do kumulowania się innych problemów np. ubóstwa, bezdomności. Trudne warunki mieszkaniowe nie sprzyjają trwałości rodziny, a przyspieszają jej rozpad, są źródłem procesów dezintegracji rodziny: rozpadu jej wewnętrznych więzi, celów i wartości. Własny dom, jako podstawa prawidłowego rozwoju rodziny, jest niezbędnym warunkiem spełniania przez nią wszystkich społecznych funkcji.
Brak możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodziny powoduje załamanie pełnionych przez nią funkcji. Dorosłe dzieci nie mogą się usamodzielnić i zmuszone są do mieszkania razem z rodzicami. Sytuacja ta nierzadko staje się źródłem napięć i konfliktów pomiędzy pokoleniami. Nierozwiązana kwestia mieszkaniowa przyczynia się do emigracji zarobkowej ludzi młodych, którzy widzą w niej najszybszą możliwość zdobycia środków na zakup mieszkania. W 1995 r. na 1000 zawartych małżeństw przypadało 324 mieszkania, w 1997 ? 360. Konsekwencje związane z trudnościami w uzyskaniu własnego mieszkania mają wyraźny wpływ na spadek liczby zawieranych małżeństw ? szczególnie widoczny w miastach oraz na kształtowanie się niekorzystnych trendów demograficznych w społeczeństwie. Brak własnego mieszkania ogranicza bowiem decyzję o posiadaniu dzieci. Rodziny posiadające niski poziom dochodów nie mają możliwości poprawienia swojej sytuacji, gdyż podwyżki czynszów i wzrost opłat, związanych z użytkowaniem mieszkania powodują nadmierne obciążenie budżetów domowych. Gospodarstwa o niskich dochodach, zwiększając wydatki na mieszkanie, muszą ograniczać wydatki na odzież, żywność, leki. Rosnący poziom ubóstwa społeczeństwa polskiego wiąże się natomiast z koniecznością przeznaczenia coraz większych środków z budżetu państwa na pomoc społeczną i świadczenia socjalne. 4
1 J. Auleytner, K. Głąbicka, Polskie Kwestie Socjalne na Przełomie Wieków, Wyższa Szkoła Pedagogiczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie, Warszawa 2001, s. 82-84.
2 Rocznik Statystyczny GUS, Warszawa 1998, str.212.
3 W. Nieciuński, Mieszkalnictwo, w: Społeczeństwo polskie w l. 1989 ? 96. Pod red. A. Rajkiewicz, Warszawa 1997, s. 23
4 Tamże s. 81