Uniwersytet Wrocławski
Uniwersytet Wrocławski obejmuje zabytkowy zespół budowli. Gmach główny, mieścił pierwotnie jezuicki Uniwersytet z kolegium, kościół uniwersytecki oraz konwikt św. Józefa. Przepiękna barokowa architektura zajęła miejsce piastowskiego zamku, pełniącego do 1659 r. funkcje cesarskiej rezydencji. Na przeszkodzie całkowitemu ukończeniu wielkiego i ambitnego przedsięwzięcia budowlanego stanęła aneksja Śląska przez Prusy w 1741 r. Mimo to zespół uniwersytecki odgrywa dominującą rolę w obrazie Starego Miasta Wrocławia. Posiada charakterystyczną, długą fasadę od strony Odry. Architektura wraz z bogatym wystrojem rzeźbiarskim i malarskim tworzy doskonały pomnik epoki baroku, integralnie połączony z najwyższymi osiągnięciami artystycznymi sztuki śląskiej.1
Uniwersytet Wrocławski jest dziś jedną z najlepszych i największych uczelni w Polsce. Na ośmiu wydziałach studiuje około 47 tys. studentów. Początkowo było to kolegium jezuickie , które zostało powołane do życia w październiku 1702 r. przez cesarza Austrii Leopolda I Habsburga. Przekazał on zakonowi teren i budynek opuszczonego i zdewastowanego dawnego zamku książęcego.2 Uniwersytet otrzymał imię fundatora ? Leopolda. Tego samego roku 15 listopada, w dniu imienin cesarza, w starych murach zamkowych nastąpiło uroczyste poświęcenie i inauguracja Universitatis Leopoldinae. Patronem uczelni został św. Leopold.
Z okazji fundacji wybito dwa srebrne medale z wizerunkiem cesarza według projektu Krystiana Wermutha. Pamiątkowe medale głoszą chwałę cesarza, mówią o nim jako o światłym zwycięzcy, który w ciężkich zmaganiach pokonał wrogów imperium pokonując równocześnie barbarzyńców i wrogów nauki.
Pierwszym rektorem uczelni został Jakub Mibes. W 1728 r. z rozmachem jezuici rozpoczęli budowę zaprojektowanego kompleksu. Powstało skrzydło północe, dzisiejszy gmach główny, a w 1734 r. skrzydło wschodnie do którego dobudowano krótkie skrzydło południowe połączone z kościołem. Wojna prusko ? czeska w 1741 r. przerwała prace budowlane. W okresie wojen śląskich Uniwersytet został zamknięty dla potrzeb wojskowych, powstały tam stajnie i więzienie. Po rozwiązaniu zakonu jezuitów w 1773 r., Akademia Leopoldyńska jako wyższa uczelnia katolicka w protestanckim przewadze Wrocławiu przetrwała do 1811 r. Przeniesiono do Wrocławia kilka wydziałów zlikwidowanego Uniwersytetu Viadrina i oficjalnie 19 października 1811 r. utworzono Uniwersytet Wrocławski . Sto lat później uczelni nadano imię Fryderyka Wilhelma IV, a w 1952 r. został nazwany imieniem Bolesława Bieruta .W końcu w roku 1889 przyjęto nazwę Uniwersytetu Wrocławskiego. W XIX wieku był jednym z lepszych niemieckich Uniwersytetów. W różnych okresach wykładali w nim uczeni o światowej sławie: ekonomiści L. Brentano, przyrodnicy np. F. Cohn, fizycy, matematycy. Działały również liczne organizacje studenckie o charakterze naukowym , sportowym oraz religijnym.
Na Uniwersytecie studiowało od początku istnienia wielu Polaków, głównie ze Śląska i Wielkopolski. Wśród studentów znaleźli się: A. Asnyk, I. Chrzanowski i J. Kasprowicz, który w późniejszych czasach został profesorem i rektorem Uniwersytetu we Lwowie. Na Uniwersytecie Wrocławskim studiowali bądź prowadzili działalność badawczą późniejsi laureaci Nagrody Nobla. Byli nimi: Theodor Mommsen - laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1902, Philips Lenard - laureat w dziedzinie fizyki za rok 1905, Paul Ehrlich- noblista w dziedzinie medycyny i wielu innych z tamtych czasów słynnych noblistów.
Powstawanie nowych kierunków studiów związane było z przestrzenną rozbudową uczelni. Uniwersytet przejmował stare budynki, a także budował coraz to nowe obiekty. Na początku XX w. posiadał już 16 nieruchomości z 33 zespołami budynków. W 1892 r. elewacje dawnej Leopoldyny, a także główny gmach Uniwersytetu poddano renowacji, tynkowano je i na nowo malowano. W latach 1895 ? 1897 zrealizowano drugi odcinek instytutu chemii. Zburzono również ostatnie relikty zabudowań zamkowych, które jeszcze się tam znajdowały. W 1900 roku przystąpiono do renowacji wnętrz, zaczęto od przebudowy Sali muzycznej. Konserwację fresków wykonał Józef Langer, który za niską cenę przeprowadził ją w ciągu dwóch lat, lecz w sposób nie odpowiadający wymogom konserwatorskim.
W maju 1945 r. po kapitulacji Wrocławia, Polacy zastali Uniwersytet w stanie ogólnej dewastacji i zniszczenia. Dawna Leopoldyna z ogromną wyrwą po wschodniej stronie Wieży Matematycznej, z rozbitymi dachami, zburzoną sala muzyczną znalazła się na liście ogromnej ilości zrujnowanych zabytków architektury w mieście.
Późniejsze lata stanowią okres szybkiego rozwoju uczelni. Uniwersytet założył swoje filie ? w 1959 r. w Opolu, w 1967 r. w Wałbrzychu.
Uniwersytet Wrocławski stał się największą uczelnią na ziemiach zachodnich i północnych Polski. Zajął trzecie miejsce w kraju po Uniwersytecie Warszawskim i Jagiellońskim. 10 maja 1968 r. wyrazem więzi uczelni wrocławskiej ze społeczeństwem było uroczyste przekazanie przez Izbę Rzemieślniczą nowych insygniów rektorskich i dziekańskich. Do naszych czasów zachowało się cenne berło rektorskie i berło fakultetu teologii z okresu założenia Uniwersytetu. Insygnia te zostały przez wrocławskich złotników ? pierwsze przez Eliasza Grische, a drugie przez Krzysztofa Plackwitza.
Gmach Uniwersytecki ? Collegium Maximum tworzy mocno wydłużoną bryłę, ma 171 metrów, usytuowany jest równolegle do koryta płynącej Odry. We wcześniejszym, niezrealizowanym projekcie nad gmachem wznosić się miały wysoka, uformowana wieża zegarowa i dwie niższe wieże., z których zbudowano tylko zachodnią, zwana wieżą Matematyczną lub Astronomiczną. W XIX wieku mieściło się tu obserwatorium astronomiczne. Zwieńczenie hełmu Wieży Matematycznej gałką w formie globusu ze sferą i unoszącym się orłem, świadczyło o zakończeniu robót w zachodnim skrzydle budynku. W 1733 r. na balustradzie tarasu ustawiono cztery figury alegoryczne, które symbolizowały fakultety uniwersytetu. Z krzyżem i księgą symbolizowało Teologię, z wagą i tiarą papieską ? Prawo, Medycynę symbolizowała wężowa laska Eskulapa, oraz Filozofię globus z cyrklem. Wejście główne zdobione jest rzeźbami przedstawiającymi cztery cnoty kardynalne : Sprawiedliwość, Męstwo, Umiarkowanie i Prawdę.
Ciekawym elementem dekoracyjnym wejścia do budynku jest rzeźba greckiej bogini Mądrości, której towarzyszy sowa znajdująca się w niszy nad wejściem do szatni. Po prawej stronie znajduje się wejście do dawnego Oratorium Marianum. Dzisiaj znajduje się tam Sala Muzyczna, która ze względu na doskonałą akustykę uchodzi za jedną z najlepszych sal koncertowych we Wrocławiu, oraz w całej Europie 5
Występowało w niej wielu artystów o światowej sławie. Byli nimi m.in. skrzypkowie Nicolae Paganini, Apolinary Kątski, Henryk Wieniawski, Karol Lipiński, a także pianiści Edvard Grieg, Artur de Greek oraz wielcy śpiewacy. W 1879 r. w Sali Muzycznej odbyło się prawykonanie słynnej ? Uwertury Akademickiej?, skomponowanej przez Johannesa Brahmsa. Niestety sala została zniszczona w 1945 r. wskutek bombardowania Uniwersytetu. W 1997 r. została odbudowana i pełni teraz rolę głównie Sali koncertowej.
Po lewej stronie przedsionka znajduje się wejście do Sali im. Romana Longschamps de Beriera i wejście do Sali im. Stefana Banacha. Pierwsza z nich to dawna Schola Metaphysices et Logices. Dziś ta sala pełni funkcje muzealne. W drugiej Sali mieściła się niegdyś drukarnia uniwersytecka.6
Przez klatkę schodową znajdującą się w gmachu Uniwersytetu prowadzą, wygięte łukowo schody , łączące się w jeden bieg na podestach pośrednich. Klatka schodowa zdobiona jest malowidłami F.A. Schefflera, pochodzącymi z 1734 r. Malowidła te są swoistą gloryfikacją ziem śląskich, jako dzielnicy cesarstwa Habsburgów. Ukazano na nich władców oraz zarządców księstw i państewek stanowych, stolic i ważniejszych miast na tle śląskiego pejzażu.
Aula Leopoldyńska jest najbardziej reprezentacyjnym miejscem Uniwersytetu.
Wejście do Auli prowadzi przez podwójne, dębowe drzwi z bogatą snycerką, ozdobione są dwugłowymi orłami habsburskimi. Autorem rzeźb wykonanych z białego, polerowanego stiuku jest Franz Joseph Mangoldt, sztukaterie są dziełem Ignatio Alberto Provisore?a. Wnętrze Auli podzielone jest na trzy części : wzniesione nieco podium, obszerne audytorium w części środkowej i tuż przy wejściu znajduje się chór.
Podium jest oddzielone od audytorium falistym obrysem stopni oraz otoczone jest przyściennymi o kompozytowych kapitelach kolumnami, które dźwigają gzyms z rzeźbami i tworzącymi rodzaj scenicznych kulis ze ścianą tylnią podzielona na trzy części i naśladującą kolumnowy portyk. W głębi, pod baldachimem, znajduje się postać siedzącego na tronie cesarza Leopolda I z wieńcem wawrzynu na skroni, z berłem i jabłkiem królewskim w dłoni. Po prawej stronie rzeźby znajduje się Consilio w postaci brodatego starca z lustrem, księgą i zawieszonym na szyi sercem, które są symbolami Prawdy, Mądrości i Miłości.
Po obu stronach podium znajdują się posągi zasłużonych dla Uniwersytetu cesarzy: po prawej stronie znajduje się posąg Józefa I, a po lewej stronie posąg Karola IV. Przedstawieni zostali oni jako mędrcy z atrybutami wiedzy i władzy.
Fresk sklepienny przedstawia św. Leopolda, który jest patronem Uniwersytetu, polecającego uczelnię opiece Matki Boskiej. Widoczni są także patroni Wrocławia czyli św. Jan Chrzciciel , św. Józef z lilią, który był patronem domu Habsburgów, patronka Śląska św. Jadwiga z modelem klasztoru trzebnickiego. Widoczny jest także anioł z modelem klasztoru ufundowanego przez Leopolda I.
Kolejnym godnym uwagi miejscem Uniwersytetu jest Audytorium, w którym wzdłuż ścian sali stoją stalle profesorskie, a nad nimi w złoconych ramach umieszczono portrety osób szczególnie zasłużonych dla Jezuitów. W ościeżach okiennych widoczne są medaliony z portretami 36 mędrców, uczonych, sławnych filozofów, doktorów Kościoła. W plafonie sklepiennym znajduje się alegoria Bożej Mądrości, a nad nią widnieje Gołębica w Glorii, unoszona przez aniołów. W zewnętrznym kręgu znajdują się alegorie nauk, a także sztuk wyzwolonych: geometrii, astronomii , poezji, gramatyki, rzeźby, malarstwa.
Wejście do Uniwersytetu prowadzi przez żelazną kutą bramę. Nad budynkiem widnieje statua św. Ignacego Loyoli, nad którą umieszczony jest monogram Towarzystwa Jezusowego. Na parterze , gdzie niegdyś znajdowała się apteka , mieści się Klub Uniwersytecki, z pięknym drewnianym portalem, a w naczółku znajduje się obraz św. Franciszka.
W XIV stuleciu zamek, który został ofiarowany Jezuitom, został przekształcony w Akademię. Obecnie jej północne skrzydło to główny gmach Uniwersytetu. Na placu charakterystyczną ozdobą jest fontanna z figurką nagiego szermierza, którą przedstawia fot.4
Fontanna jest rzeźbą wykonaną według projektu berlińskiego profesora ASP H. Lederera. Ustawiono ją na placu w 1904 r. Postać na fontannie to podobno student, z brązu golas , który przegrał w karty wszystko, prócz floretu. Nagie są również postacie kobiece w cokole fontanny. Cztery tryskające wodą głowy na kamiennej misie są podobiznami profesorów uczelni.
Literatura:
Jacek Bronowski, Przewodnik Kieszonkowy. Wrocław, Bielsko- Biała 2006 s. 31.
Janusz Czerwiński, Wrocław. Przewodnik Turystyczny, Wrocław 2004, s. 136-137.
Janusz Czerwiński, Wrocław w 3 dni, Wrocław 2004, s. 81.
Henryk Dziurla, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 1975, s. 34-37.